Năm yếu tố cần cân nhắc trong quá trình phục hồi chức năng cho chó sau phẫu thuật chỉnh hình

Phẫu thuật chỉnh hình và phục hồi chức năng sau phẫu thuật có thể tối đa hóa sự phục hồi chức năng chi của động vật. Phẫu thuật chỉnh hình có thể ngăn ngừa mất chức năng chi vĩnh viễn, trong khi một chương trình phục hồi chức năng sau phẫu thuật được lên kế hoạch tốt có thể ngăn ngừa các biến chứng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của động vật.¹² Sự hợp tác giữa nhóm phẫu thuật và nhóm phục hồi chức năng góp phần vào sự phục hồi thành công.

Dưới đây là năm yếu tố quan trọng cần xem xét trong quá trình phục hồi chức năng chỉnh hình sau phẫu thuật:

Viêm và đau

Sửa chữa mô

phạm vi chuyển động khớp

huấn luyện phục hồi dáng đi

Tập luyện sức mạnh

1. Viêm và Đau
Dựa trên các nghiên cứu đã được kiểm chứng, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đã trở thành phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho tình trạng viêm và đau sau phẫu thuật chỉnh hình.4-7 Giai đoạn viêm do quá trình sửa chữa mô thường xảy ra 3-5 ngày sau chấn thương.8 Tuy nhiên, tình trạng phù nề, sưng tấy và đau liên quan đến phẫu thuật chỉnh hình có thể kéo dài hơn. Do đó, việc sử dụng NSAID cần được điều chỉnh phù hợp với từng trường hợp cụ thể. NSAID có thể được sử dụng trước khi tháo chỉ khâu, sau đó cần đánh giá tình trạng của động vật để xác định xem có nên tiếp tục sử dụng hay không.5-7
Trước khi khâu vết mổ, việc tiêm thuốc bupivacaine được bao bọc trong liposome vào vùng quanh vết mổ có thể giúp giảm kích thích cytokine gây viêm lên các thụ thể đau ngoại biên, ngăn chặn sự truyền dẫn cơn đau với hiệu quả kéo dài đến 72 giờ.9 Trong thực tiễn lâm sàng ở người, gây tê thần kinh ngoại biên đã được chứng minh là mang lại hiệu quả giảm đau sau phẫu thuật tốt hơn, thúc đẩy khả năng vận động sớm hơn và tác động tích cực đến cả quá trình phẫu thuật và phục hồi sau phẫu thuật. Gây tê thần kinh ngoại biên cũng có thể cải thiện khả năng chịu đựng của bệnh nhân đối với phục hồi chức năng vật lý ngay sau phẫu thuật. Mặc dù việc sử dụng gây tê thần kinh ngoại biên trong trường hợp này chưa được nghiên cứu trong thú y, nhưng những lợi ích tương tự dường như cũng được thấy ở chó và mèo.

Liệu pháp lạnh sử dụng nhiệt độ thấp để giảm viêm và đau tại vị trí phẫu thuật. Hạ nhiệt độ mô có thể làm giảm tốc độ trao đổi chất của mô bị tổn thương, gây co mạch, làm chậm dẫn truyền thần kinh cảm giác, giảm nồng độ cytokine gây viêm và điều hòa giảm khả năng kích thích cơ. Điều này có thể làm giảm viêm và tổn thương mô, giảm phù nề và sưng tấy, giảm co thắt cơ và giảm mức độ đau. Có thể tự làm túi chườm đá đơn giản bằng cách bọc một túi đá viên hoặc rau đông lạnh trong một chiếc khăn mỏng hoặc vỏ gối. Có thể sử dụng các túi chườm đá bằng vải bạt bán sẵn (xem Hình 1), hoặc cố định chúng quanh chi và khớp bị ảnh hưởng bằng dây nylon.

(Hình 1) Phương pháp điều trị hạ thân nhiệt được thực hiện bằng cách quấn một túi chườm đá bằng vải bạt bán sẵn quanh đầu gối của con chó.
Túi đá được chườm lên toàn bộ khớp gối, chứ không chỉ phần ngoài. Chi sau còn lại được bảo vệ bằng một tấm chăn.

Túi chườm đá cần đủ lớn để che phủ toàn bộ vùng phẫu thuật, chứ không chỉ riêng vết thương. Tần suất chườm đá được khuyến nghị là từ 10 đến 30 phút mỗi lần, cách nhau sáu giờ. Một số thiết bị trị liệu bằng lạnh cũng tạo áp lực, giúp cải thiện sự tiếp xúc giữa nguồn lạnh và vùng điều trị. Một nghiên cứu cho thấy những con chó trải qua phẫu thuật TPLO và được chườm lạnh bằng áp suất không khí vào đầu gối trong vòng 24 giờ sau phẫu thuật đã cho thấy sự cải thiện đáng kể về đau đớn, khập khiễng và phạm vi chuyển động.

2. Quá trình lành vết thương
Liệu pháp laser (liệu pháp quang sinh học, hay PBMT) chiếu bức xạ điện từ có bước sóng cụ thể lên mô, tạo ra hiệu ứng sinh học chuyển đổi electron và proton. Hiệu ứng sinh học này bao gồm sản sinh và kích hoạt các yếu tố tăng trưởng, kích thích sự phát triển tế bào và biệt hóa tế bào gốc, thúc đẩy giãn mạch, tạo mạch máu mới, tăng sinh nguyên bào sợi và biểu mô hóa, từ đó thúc đẩy quá trình sửa chữa mô tổng thể. Hiện chưa có liều lượng hoặc tần suất tiêu chuẩn được khuyến cáo cho điều trị PBMT trong thú y. Về mặt lâm sàng, việc sử dụng laser loại 3B hoặc 4 với liều lượng từ 3-6 J/cm³ đến 8-10 J/cm³ được khuyến cáo dựa trên kinh nghiệm. Nên thực hiện PBMT hàng ngày trong giai đoạn sau phẫu thuật cấp tính, với khoảng thời gian điều trị tăng dần khi quá trình hồi phục tiến triển.

3. Phạm vi chuyển động
Đối với các khớp không bị co cứng cơ, liệu pháp vận động thụ động (PROM) là một phương pháp phục hồi chức năng phổ biến trong giai đoạn hậu phẫu sớm. Phương pháp này giúp giảm đau và hình thành mô sẹo hiệu quả, phục hồi tính linh hoạt của khớp, duy trì sự lưu thông và sức khỏe của dịch khớp, và ngăn ngừa teo cơ. Thủ thuật thường được thực hiện khi bệnh nhân nằm nghiêng, chi bị ảnh hưởng được nâng lên. Các bài tập gập và duỗi chậm rãi và nhẹ nhàng được thực hiện trên chi cần phục hồi chức năng, trong giới hạn mà bệnh nhân cảm thấy thoải mái.

Liệu pháp PROM có thể được ngừng khi bệnh nhân có thể chịu trọng lượng lên chi bị ảnh hưởng một cách ổn định và thực hiện các bài tập vận động chủ động (AROM). Các phương pháp thúc đẩy vận động chủ động bao gồm đi bộ có hỗ trợ hoặc độc lập bằng dây xích, máy chạy bộ dưới nước, sử dụng cầu thang và đường dốc, và huấn luyện vượt chướng ngại vật (xem Hình 2).

(Hình 2) Một con chó đang nhảy qua các chướng ngại vật với chi trước bên trái và chi sau bên phải duỗi thẳng hoàn toàn, trong khi chi trước bên phải và chi sau bên trái co lại hoàn toàn. Nhảy qua chướng ngại vật là một hoạt động đa năng có thể thúc đẩy phạm vi chuyển động chủ động (AROM) bằng cách tăng khoảng cách và chiều cao của các chướng ngại vật, phục hồi dáng đi và sức mạnh. Con chó cũng đang phát triển sức mạnh cơ lõi.

Bơi lội cũng là một phương pháp thúc đẩy vận động khớp chủ động. Đối với bệnh nhân trải qua phẫu thuật sửa chữa dây chằng chéo trước, bơi lội có thể tăng cường phạm vi gập ở khớp gối và khớp cổ chân. 31 Thiếu hụt duỗi khớp là một vấn đề phổ biến ở động vật trước và sau phẫu thuật chỉnh hình. Liệu pháp chạy bộ dưới nước có thể hiệu quả hơn bơi lội trong việc phục hồi khả năng duỗi khớp. 28 Liệu pháp chạy bộ dưới nước có thể được bắt đầu sau khi vết thương của động vật đã lành, và độ sâu, tốc độ và thời gian tập luyện có thể được tùy chỉnh theo nhu cầu của từng cá thể.

4. Huấn luyện phục hồi dáng đi
Huấn luyện phục hồi dáng đi, còn được gọi là phục hồi chức năng thần kinh cơ, bao gồm các bài tập cụ thể được thiết kế để kích thích các dây thần kinh và cơ bị tổn thương kết nối lại với nhau. Loại huấn luyện này có thể khôi phục chức năng chi của động vật về trạng thái trước khi phẫu thuật. Các bài tập được thực hiện trong quá trình dẫn truyền thần kinh cơ có thể kích thích sửa chữa các đường dẫn thần kinh vận động bị tổn thương và teo, thúc đẩy sự phục hồi các phản ứng thần kinh cơ và khôi phục hệ thống phản hồi thần kinh cơ ngoại vi và trung ương, từ đó thúc đẩy sự phục hồi của chi bị ảnh hưởng. Các bài tập huấn luyện này chủ yếu nhằm mục đích cải thiện khả năng giữ thăng bằng của động vật và kích thích phản xạ cảm thụ bản thể. Chúng bao gồm liệu pháp chạy bộ dưới nước; đi bộ trên nhiều bề mặt khác nhau (ví dụ: cỏ, vỉa hè cứng, đất, lá rụng); các khóa học tùy chỉnh với các chướng ngại vật tạm thời có chiều cao và chiều dài khác nhau; điều hướng các chướng ngại vật, hình nón cảnh báo hoặc lốp xe; và huấn luyện giữ thăng bằng trên ván lắc và/hoặc đứng trên bóng yoga (Hình 3).

(Hình 3) Hai chân trước của con chó được đặt trên một quả bóng yoga có thể lắc lư. Điều này cho phép phục hồi chức năng dáng đi và rèn luyện sức mạnh đồng thời, cũng như tập luyện các cơ vùng bụng của bệnh nhân.

Việc huấn luyện bổ sung có thể bao gồm việc kỹ thuật viên giữ hai chi trước của bệnh nhân trong khi đi bộ để tạo tư thế nhảy múa, hoặc nâng hai chi sau lên để tạo tư thế "xe cút kít" (xem Hình 4).

(Hình 4) Kỹ thuật viên nâng hai chân trước (A) và hai chân sau (B) của chó lên vị trí "xe cút kít" trong khi đi bộ. Những bài tập này có thể được sử dụng để huấn luyện phục hồi dáng đi và tăng cường các nhóm cơ cụ thể ở các chi.

5. Tập luyện sức mạnh
Luyện tập sức mạnh chủ yếu bao gồm việc thư giãn cơ lặp đi lặp lại dưới sức cản cơ học.34,35 Loại hình luyện tập này giúp tăng khối lượng và sức mạnh cơ bắp, giúp động vật lấy lại khối lượng cơ bắp và chức năng chi trước đó.34 Để đạt kết quả tối ưu, cả bốn chi nên được sử dụng đồng thời, bao gồm cả việc giảm độ sâu của nước và tăng tốc độ của đường chạy trong quá trình luyện tập trên máy chạy bộ dưới nước.30 Luyện tập trên mặt đất cũng có thể áp dụng các phương pháp tương tự: tăng tốc độ đi bộ hoặc chạy bộ để tăng lực tác động lên các chi; huấn luyện chó đeo tạ nhỏ ở chân; khuyến khích chó kéo xe trượt tuyết và tăng dần trọng lượng; tăng chiều cao của chướng ngại vật và kéo dài bước chân khi thực hiện "bước nhảy" và/hoặc "đi bộ bằng xe đạp một bánh"; và đi bộ lên xuống dốc đều có thể tăng cường sức mạnh. Cho động vật thực hiện các bài tập "ngồi và đứng" lặp đi lặp lại giúp tăng cường cơ hông và cơ chi sau, trong khi các bài tập "nằm xuống và đứng" giúp tăng cường các nhóm cơ cụ thể ở ngực và chi trước.

6. Các nhóm cơ cốt lõi
Con người rất coi trọng tầm quan trọng của cơ bụng và cơ lưng dưới (cơ lõi mạnh) vì chúng giúp cải thiện hiệu suất thể thao. 35,36 Việc phát triển sức mạnh cơ lõi ở chó và mèo là một nhiệm vụ tương đối khó khăn, nhưng tầm quan trọng của nó không thể bị đánh giá thấp. Khi một con vật đứng trên một nền tảng không ổn định (chẳng hạn như ván lắc, bóng thăng bằng hình bán nguyệt hoặc bóng yoga), nó cố gắng giữ thăng bằng và tránh bị ngã. 30 Điều này thúc đẩy sự phát triển của các cơ lõi. Trong khi con vật đang ở trên ván lắc, việc gãi bụng có thể thúc đẩy sự co cơ lõi của nó. 37 Chó và mèo có thể được huấn luyện để lăn theo lệnh, một bài tập cũng đòi hỏi sức mạnh cơ lõi. Bệnh nhân có thể được khuyến khích lặp lại bài tập này trong một khoảng thời gian nhất định. 30 Một nhà vật lý trị liệu cũng có thể nâng một chân trước và chân sau đối diện của bệnh nhân lên khỏi mặt đất và cho bệnh nhân đứng trên hai chân còn lại trong một khoảng thời gian, lặp lại nhiều lần. 37 Bài tập này kích thích sự co cơ bụng, lưng và chi trên, giúp tăng cường sức mạnh cơ lõi.

7. Kết luận
Phục hồi chức năng sau phẫu thuật là một phần thiết yếu của điều trị chỉnh hình cho chó và mèo. Mặc dù bằng chứng nghiên cứu chất lượng cao còn thiếu trong y học thú y, nhưng các phương pháp phục hồi chức năng hiệu quả từ y học dành cho người có thể được áp dụng cho chó và mèo. Đối với bất kỳ cuộc phẫu thuật chỉnh hình nào, kế hoạch phục hồi chức năng sau phẫu thuật cần xem xét việc kiểm soát viêm và đau, thúc đẩy quá trình sửa chữa mô, tăng phạm vi chuyển động của khớp, hỗ trợ phục hồi dáng đi và tăng cường sức mạnh cơ bắp.